تبلیغات
نگاهی به دروس "مطالعات اجتماعی" مقاطع راهنمایی و دبیرستان - تعاریف بیابان
تقویت روحیه پژوهش وپژوهش گری در دانش آموزان

تعاریف بیابان

نویسنده :مریم
تاریخ:دوشنبه 9 آبان 1390-09:34 ب.ظ



 

۱- تعریف دكتر فرج ا... محمودی مجله رشد جغرافیا شماره۱۶: در تعیین ویژگی بیابانها دو عنصر بارش ودما نقش اساسی دارد وبیابان با توجه به شرایط پیكر اقلیمی و زیستی به حالت كم آبی و خشكی كه علت كاهش پوشش گیاهی ودر نتیجه حیات حیوانی است گویند .

۲- دكتر محمود لاجوردی مجله رشد جغرافیا شماره ۳۶: مناطقی كه به سبب كمبود آب وخاك وپوشش گیاهی ناچیز توانایی حفاظت موثر از زمین را در برابر تخریب عوامل اتمسفری را ندارند مناطق خشك (بیابانی) گویند.

۳- دكتر پرویز كردوانی كتاب مناطق خشك جلد اول صفحه ۲: بعضی سعی كرده اند با توام نمودن چند ویژگی مناطق خشك را تعریف كنند و بر این اساس مناطقی را كه بارندگی در آنجا كم صورت می گیرد میزان ریزشهای از تبخیر سالانه كمتر و آب قابل استفاده مجدد ومنطقه از لحاظ پوشش گیاهی فقیر و یا فاقد آن است و غیره... اما اینها هیچكدام نمی تواند یك تعریف جامع ودقیق وقانع كننده ای باشد كه بر اساس آن بتوان حد ومرز مناطق خشك را به طور دقیق تعیین كرد زیرا:

۱- ویژگی های مناطق خشك متنوع  ومتعدد است. ۲- مسائلی در راه شناخت ویژگی های اقلیمی و نیز تعیین حد ومرز مشخص مناطق خشك وجود دارد از آن جمله موارد ذیل :

الف – ناچیز یا ناكافی بودن ایستگاه های هو اشناسی در مناطق خشك و در نتیجه عدم اطلاعات كافی .

ب – تغییرات بسیار زیاد بارندگی در سالهای مختلف

 

ویژگی های آب وهوایی مناطق بیابانی

۱- بارندگی : ویژگی چشمگیر  مناطق بیابانی كمبود فوق العاده بارندگی است كه به ۲۵۰ میلیمتر در سال نمی رسدو بارندگی ها اغلب پراكنده و نامنظم  و رگباری وشدید است.كه گاه در بعضی مناطق مثل صحرای آفریقا چند سال را بدون قطره ای باران سپری می نمایند كه این موجب نابودی رستنی ها و بطور كل خاك می شود .

۲- دما : بیابانهای گرم با نوسان شدید دمای روزانه كه در روز حداكثر از ۶۰ درجه سانتیگراد فراتر می رود و حداقل آن در شب به زیر صفر می رسد. ودر بیابانهای سرد با نوسانات قابل توجه دمای سالانه كه برودت هوا گاه از ۳۰- درجه سانتیگراد نیز پائین تر می رود .

۳- رطوبت وتبخیر : در مناطق خشك  رطوبت نسبی بسیار پائین است از ۵۰ تا ۶۰ درصد فراتر نمی رود و علت آن دمای زیاد و در نتیجه تبخیر شدید است.

۴- باد :  محسوس بودن جابجایی و حركات آشفته توده هواها بر روی زمین به سبب اختلاف شدید دمای زمین و هوای روی آن است . نبود یا كمبود پوشش گیاهی سبب پیوستگی باد وشدت وتاثیر آن می گردد.

۵- پوشش گیاهی : رستنی ها در گیرنده گونه هایی است كه توانایی پذیرش شرایط اقلیمی بیابانی را داشته باشند . آنجا كه شرایط اقلیمی اجازه دهد گونه هایی به صورت علف و بوته رشد كرده و بنابراین از فرسایش و تخریب سنگها جلوگیری می نمایند. جایی كه خشكی هوا زیاد باشد از رستنی ها نیز اثری به جا نخواهد ماند و سنگها  بدون پوشش موثر محافظ در برابر فرسایش و تخریب قرار می گیرند .

 

پراكندگی بیابانهای دنیا

1

 

با توجه ساده به نقشه پرا كندگی بیابانها می توان دریافت كه تقریباً بین مدارات ۲۰ تا ۴۰  درجه در نیمكره شمالی  بیابانهای : صحرای آفریقا – عربستان – ایران – آسیای مركزی – و آمریكای شمالی و در نیمكره جنوبی بیابانهای : شیلی – پرو – آرژانتین – آفریقای جنوب غربی و استرالیا گسترده شده اند . این نوارها مجاور حاره ای شمالی و جنوبی همه بیابانهای كره زمین را در بر نمی گیرد . به عبارت دیگر بیابانها به سواحل اقیانوسها ختم نمی شود بلكه دنباله آنها از نظر ویژگی های اقلیمی به داخل دریا ها و اقیانوس ها نیز كشیده می شوند.در واقع شرایط ییابانی در صحرای غربی موریتانی – نامیبیا – آتا كاما – استرالیای غربی – كالیفرنیا و ... تا فواصل زیادی بر روی اقیانوس ها ادامه دارد. امتداد ونظم این كمربند نسبی است  و شرایط هماهنگی ندارد مثلاً عین الصلاح در مركز الجزایر با بارندگی صفر تا ۱۴میلیمتر در سال دقیقاً در همان عرضی قرار دارد كه چراپونچی با ۱۲ متر بارندگی سالانه  قرار دارد . این دو كمربند  كم آب وخشك زمین نه با استوا و نه با یكدیگر موازی  نیستند .بلكه به صورت نوار موربی از جنوب غربی به شمال شرقی در نیمكره شمالی  واز شمال غربی به جنوب شرقی در نیمكره جنوبی كشیده شده اند و خصوصیات این دو كمربند نیز یكسان نیست . مثلاً در كمربند شمالی در یك انتها بیابان گرم صحرا ودر انتهای دیگر بیابان سرد گبی قرار دارد . ودر واقع محل بیابانهای مهم دنیا بر یك نوار یا بهتر بر ردیف هایی از توده های پر فشار جنب حاره ای منطبق است كه دور تا دور كره زمین را در بر گرفته و از طرفین  به وسیله دو مركز كم فشار حلقوی محدود شده اند . بنابراین بر فراز بیابانها زنجیره ای از سلو لهای متوالی پر  فشار  گسترش یافته كه در جهت حركت عقربه های ساعت می چرخند و محور میانی آنها تقریباًدر حدود ۳۰ درجه است .

 

 

عوامل موثر در پیدایش بیابانهای دنیا

۱- گرم شدن زیاد منطقه به دلیل تابش شدید خورشید : نقاط مختلف كره زمین یكسان از نور خورشید گرم نمی شوند زیرا  اولاً جنس مین و جهت ناهمواری ها در مقدار  انعكاس انرژی گرمایی خورشید موثر است .ثانیاً علت اصلی نامساوی گرم شدن زمین اختلاف در زاویه تابش خورشید در نقاط مختلف به دلیل كروی بودن زمین  است . زاویه اشعه های خورشید در مناطق استوایی عمودی وبه عبارت دیگر۹۰ درجه است .و منطقه بین المدارین یعنی بین مدار مدار راس السرطان و راس الجدی به علت اینكه سالی دو بار خورشید عمود می تابد  بیشترین گرما را دریافت می كنند  واین از مهمترین دلایل  واقع شدن بیابانهای  بزرگ كره زمین در منطقه بین المدارین است.مانند صحرای آفریقا – بیابان عربستان-  دشت لوت ایران و بیابان كالاهاری

۲-  اثر مراكز پر فشار  مجاور حاره ای و وزش بادهای آلیزه: علت اصلی پیدایش بیابان ها استقرار دائم سلول های پر فشار در حوالی عرض های ۴۰-۲۰درجه بر فراز این مناطق است . هر جا كه این سلول ها ثابت مستقر شوند حاكمیت كم آبی بر قرار می گردد .در واقع هوایی كه استعداد متراكم شدن و بنابراین  فرونشینی را ندارد بر اثر فشار گرم شده و رطوبت را در خود جذب می نماید لذا با آسمانی صاف  وتقریباً بدون ابر  روبرو خواهیم بود .از طرف دیگر بادهای آلیزه كه از منشاء پرفشار مجاور حاره ای تقویت شده و به سمت منطقه استوایی می وزند بادهای خشكی هستند كه با دخالت تابش شدید آفتاب تبخیر را باز افزایش می دهند .

۳- اثر جریانهای سرد ساحلی اقیانوسها : چنانچه جریانهای سرد اقیانوسی به موازات ساحل در حركت باشد امكان داردكه سواحل نیز در نتیجه تاثیر ان دارای شرایط آب و هوایی خشك باشد این وضعیت  در سواحل غربی مناطق جنب حاره ای دیده می شود.  در این مناطق هوای گرمی كه از وسط اقیانوس به سمت ساحل جریان دارد مجبور است از روی آب های سرد عبور كند  وضمن عبور سرد شده و مه غلیظی را به وجود می آورد  این هوا كه رطوبت خود را از دست داده در حین عبور از روی خشكی ها گرمای سطح زمین را می گیرد وگرم می شود و رطوبت نسبی آن كاهش یافته ودیگر نمی تواند مقدار زیادی رطوبت جذب كند از این رو این مناطق كه جریانهای سرد مذكور از كنار آنها می گذرد  حتی آنها كه در منطقه حاره قرار دارند خشك وبیابان هستند مثل بیابانهای آتاكاما و اریكا در سواحل غربی آمریكای جنوبی و صحرای نامیب در سواحل غربی افریقای جنوبی  از بهترین نمونه های  این نوع بیابانها هستند .

۴- اثر كوههای مرتفع در ایجاد بارندگی در یك جبهه وخشكی (بیابان ) در جبهه دیگر:

                   1              

بعضی بیابانها در پشت سلسله كوههای ویا روی فلات های مرتفعی كه ابرهای بارانی نمی تواند به آنجا برسد به وجود می آیند زیرا ابرهای بارانی ضمن بالا رفتن از ارتفاعات سرد می شوند و رطوبت خود را  به صورت بارش در سمت خارجی كوهستان یا فلات مرتفع از دست می دهند  و هوای مرطوب از ارتفاعات بالا رفته و به دلیل سرما كم كم رطوبت خود را به شكل بارندگی از دست داده و خشك می شود و از آن سوی جبهه كوهستان كه باران پناه گفته می شود  پائین می آید  ودرجه حرارت آن بالا می رود بنابراین رطوبت نسبی كاهش یافته و وزش باد گرم وخشك دراین جبهه كو هستان سبب پیدایش بیابان می شود كه از وسیع ترین این گونه بیابانها به عامل ارتفاعات مركزی آسیا  می توان به بیابانهای  تكله مغان در چین غربی و  گبی در مغولستان و ... نام برد .

۵- دور بودن از تاثیر دریاها واقیانوسها : فاصله زیاد برخی مناطق از منابع رطوبتی دریا ها و اقیانوسها  نیز در بعضی موارد سبب  پیدایش بیابان می گردد . هوای مرطوب هر قدر مسافت بیشتری را در روی خشكی ها ی زمین طی كند و یا ارتفاعات بیشتری بر سر راه آن قرار داشته باشد  به همان اندازه رطوبت خود را از دست می دهد مثلاً در بعضی موارد بیابانهای آسیا ی مركزی فاصله آنها تا اقیانوس به ۳۰۰۰ كیلومتر می رسد . این تیپ مناطق خشك در قلب خشكی ها ی وسیع قرار دارند  مانند بیابان گبی مغولستان .

۶- عدم صعود هوای وآشوب های هوایی :  عدم صعود هوا حتی در هوای مرطوب ، یا آشوب های هوایی نیز می تواند  از علل خشكی هوا باشد  این موضوع در مورد دشتهای وسیع ایالات متحده آمریكا ویا در تابستان در نواحی دریای محیط كه دور از جبهه قطبی واقع شده صدق می كند .

۷- بیابانهای سرد قطبی : این بیابانها حاصل تسلط  پر فشارهای عظیم و یكپارچه جنب قطبی می باشند بر این مناطق  به وجود آمده اند مانند بیابانهای قطبی سیبری در كشور روسیه  .

 

علل پیدایش بیابانهای ایران

سرزمین ایران که تقریباً بین عرض های جغرافیایی 25 درجه و5 دقیقه و39درجه و44 دقیقه شمالی در جنوب غربی آسیا واقع شده است ومجموعه بیابانهای ایران ، جزء بیابانهای گرم مجاور حاره ای است  و قسمت اعظم  آن تحت تسلط سلول های پر فشار مجاور حاره ای قرار دارد . استقرار  این سلول ها حاکمیت کم آبی این سرزمین  را توجیه می کند .

حجم وارتفاع کوهستانها از جمله عواملی هستند که یکپارچگی کمربند پرفشار را از هم گسیخته واغلب نفوذ توده های هوای مر طوب غربی وبسته به فصول مختلف سال نفوذ توده های سرد شمالی و یا گرم جنوبی را به داخل ایران میسر می سازد.  در یک نگاه به نقشه پراکندگی نواحی کم آب دنیا و یکپارچگی سرزمین های خشک در  آسیا ی مرکزی و عربستان و شمال آفریقا ، نقش مثبت ناهمواری ها در تعدیل نسبی دما وگسیختگی اثر پر فشار جنب حاره ای  در ایران را درک خواهیم کرد .

از طرف دیگر عامل بری بودن و یا در پناه سدهای کوهستانی قرار گرفتن تعدادی از چاله های داخلی ایران نقش پرفشار  جنب حاره ای را تشدید و تقویت نموده است . به طوری که در نامساعد ترین شرایط  در مشرق  ایران ، بیابان لوت را  به عنوان  یکی از خشن ترین  چهره های بیابانی دنیا  ظاهر ساخته است. بنابراین  ناهمواری ها به دو صورت متضاد در تعدیل ویا تشدید کم آبی در ایران نقش دارند.عامل ارتفاع نقش مثبت و امتداد ناهمواری ها در زمینه خشکی هوا نقش منفی را بر عهده دارند.

 1

بیابانهای ایران

حضور ودخالت پاره ای از عوامل جغرافیایی ، از جمله حجم وامتداد ناهمواری ها-عرض جغرافیایی-ارتفاع از سطح دریا ومجاورت با اقیانوس هند و نفوذ شاخه ای از این اقیانوس (خلیج فارس) به جنوب ایران، تغییراتی در شرایط اقلیمی حاکم بر آنها اعمال نموده وبه طور محلی خصوصیات نسبتاً ویژه ای در هر یک از حوضه های بزرگ به وجود آورده است . و با توجه به دخالت این عوامل بیابانهای ایران را می توان به دو گروه اصلی تقسیم نمود :

1-          بیابانهای ساحلی

2-          بیابانهای داخلی

بیابانهای ساحلی

 این بیابانها به صورت نواری شرقی - غربی با پهنای نابرابر از گواتر در مشرق تا خوزستان در مغرب ایران در سواحل شمالی دریای عمان وخلیج فارس گسترده شده است . بزرگترین مشخصه این بیابان ها که مهمترین عامل تفکیک آنها از بیابانهای داخلی نیز می باشد ، وجود رطوبت نسبی بالا به ویژه در فصل گرم به علت مجاورت با اقیانوس هند و جهت بادهای مرطوب دریایی در فضای این بیابانها است . پهنای این بیابانها متفاوت است زمانی که کوهستانهای تا نزدیکی ساحل پیش آمده باشد عرض آن کاهش می یابد ( استانهای ساحلی هرمزگان وبوشهر ) . گاهی که توپو گرافی به صورت جلگه ای هموار ظاهر می شود تا ده ها کیلومتر به سمت شمال توسعه می یابد ( استان خوزستان )

بیابانهای داخلی

این بیابانها در مرکز و مشرق ایران به صورت حوضه های بسته مستقل و یا نیمه مستقل پراکنده شده اند .  چون تعدادی از این چا له ها حد اقل از اواسط دوران سوم به صورت حوضه هایی مستقل شکل گرفته اند لذا تمام بیابانها سرنوشت زمین شناسی مشابهی نداشته اند . بلکه هر حوضه بر اساس  شرایط حاکم به نحوی در حال تحول بوده است . آنچه مسلم است  تمام این چاله ها در اواخر دوران سوم به صورت حوضه های رسوب گذاری  محلی  یا منطقه ای محل تمرکز رسوبات تخریبی و اغلب  تبخیری بوده اند.

بلوک نیمه سخت لوت که زیر بنای بیابانهای طبس ، لوت و جازموریان را تشکیل می دهد مانع انعکاس این حرکات در رسوبات سطحی خود شده است و دشت های هموار وساختمانی را بوجود آورده است.

توپوگرافی هموار و وسعت قابل توجه و بالاخره ارتفاع کم بعضی از این حوضه ها (دشت کویردشت لوت-جازموریان و... ) در تشکیل وتقویت سلول های پرفشار مجاور حاره ای  بسیار موثر بوده است. از آنجا که منشا ء جریانهای مرطوب از شمال غربی و غرب فلات ایران ناچار در حرکت به سمت مشرق وجنوب شرقی توده های مرطوب قسمت اعظم رطوت خود را از دست می دهند . به عبارت دیگر هر اندازه که به مشرق ایران نزدیک شویم  درجه بری بودن هوا افزایش یافته  ونقش آن در بیابان زایی حوضه ها ظاهر می شود . ارتفاعات شمالی - جنوبی کرمان در مغرب حوضه لوت و امتداد شرقی - غربی البرز در جنوب دریای خزر به صورت دیواره ها ی عظیمی مانع ورود جریان های مرطوب به حوضه های مجاور خود  می شوند . در نتیجه این کوهستانها در برابر جریانهای مرطوب به شکل عامل تشدید کننده دیگری نقش خود را به حوضه های مجاور ش تحمیل می نماید .

تاریخ بیابان

بررسی های بیابان به ویژه بیابان صحرای آفریقا نشان می دهد كه : صحرا ی آفریقااز قبل بیابان سبز بوده است ، غنی از پوشش گیاهی ۶۵ میلیون  سال قبل دایناسورها كه غالباً حیوانات علفخواری بوده اند در آنجا زیست می كرده اند .و بعد زرافه ها وكرگدن ها  واسب های آبی و كروكودیل ها و ... وبعضی از آنها تا عصر حاضر نیز حضور داشته اند یعنی تا زمان بیابان زایی وتغییرات میكرو كلیما ی منطقه ای . بیابان آن طور كه بی آبی آن نشان می دهد به مفهوم نبود ن نیست جهانی است غنی از آثار گرانبهای گذشته. آغاز تشكیل بسیاری از اشكال كنونی در بیابانها وابسته به دگر گونی های اقلیمی به ویژه در در زمان بعد از یخبندان گذشته یعنی در زمان تشكیل  سیلابها بوده است .در گذشته نه چندان دور ییابانها  شرایط آب وهوایی متفاوتی را پشت سر گذاشته اند كه در روند شكل زایی كنونی تاثیر فراوان داشته اند .آثار جنگل در بیابانهای آریزونا و تگزاس ، انواعی از گونه های گیاهی موجود در صحرای آفریقا ، كشف تكه هایی از تخم شتر مرغ در لوت مركزی و ... نشانگر شرایط متفاوت گذشته است .

 

                    ب - معرفی منابع كتبی

۱-     كتاب مناطق خشك تالیف دكتر پرویزكردوانی انتشارات دانشگاه تهران

۲-     كتاب ژئو مورفولوژی كاربردی تالیف دكتر حسن احمدی انتشارات دانشگاه تهران

۳-     فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی تالیف مهندس عباس جعفری انتشارات گیتا شناسی

۴-     مقاله ژئو مورفولوژی مناطق خشك نوشته دكتر محمود لاجوردی مجله رشد جغرافیاشماره۳۶

۵-     مقاله بیابانهای ایران نوشته  دكتر فرج ا.. محمودی مجله رشد جغرافیا شماره۱۷

۶-     مقاله بیابان زایی وبیابان زدایی نوشته  مهندس خلد برین مجله رشد جغرافیا شماره

نوع مطلب : جغرافیا 1و2 

داغ کن - کلوب دات کام
نظرات()